8. مبانی برای نظام اخلاقی اسلام

در تاریخ اندیشه یونان باستان میخوانیم که اصولا پیدایش متفکران نامآوری از جنس سقراط و ارسطو آن بوده که با «ابزار» فلسفی یا به عبارتی تفکر منطقی نشان دهند که آغاز پایان عصر اسطورهها و روایات خوفناک خدایان انسان صفت اما نشسته در ستیغ «اُلمپ» آتن اندک اندک باید به پایان برسد و همان بهتر که پیشگویان (oracles) نیز در همان دخمههای تاریک خویش بیتوته کنند و شهروندان را به حال خویش رها سازند تا این فیلسوفان در آتن طرحی نو دراندازند. علاوه بر اینکه فلاسفهی یونان کلاسیک خواهان تعریف مفاهیمی نظیر فضیلت و عدالت بودند – که این خود منجر به شکلگیری شاخههای فلسفهی اخلاقی و سیاسی شد، این پرسش را نیز مطرح کردند: «زیبایی چیست؟

بهرغم اینکه فیلسوفان در مقاطع مختلف تاریخ فلسفه تلاش کردهاند، فلسفه را به زندگی روزمره نزدیک کنند ولی هنوز هم فلسفه برای بسیاری از عامه مردم امری بسیار دور و بیگانه است. منطق قدیم، منطق جدید، منتخب متون کلامی و فلسفی، تاریخفلسفهاسلامی، علم کلام، فلسفه اسلامی، فلسفه اخلاق در تفکر غربی، اخلاق در تفکر اسلامی، عرفان نظری، تاریخ فلسفه یونان، تاریخ فلسفه قرون وسطی تا رنسانس، تاریخ فلسفه از “بیکن” تا “هیوم”، تاریخ فلسفه از “کانت” تا نیمه دوم قرن نوزدهم، تاریخ فلسفه جدید و معاصر، فلسفه معاصر و مکاتب جدید قرن بیستم، متون فلسفی به زبان خارجی، متون فلسفی به زبان عربی ، متافیزیک در غرب، فلسفه علوم.

در این دنیای جدید عدهای فیزیکدان هستند، عدهای متخصص زیستشناسی و عدهای مهندس آن هم در رشتههای مختلف. در اینصورت از فلسفه می توان توقع داشت که حتی فیزیک، طب، زیست و علوم تجربی و علوم نظری محض مثل ریاضیات را رهبری کند، به طور مثال اگر شیوه علوم تجربی جدید را ریاضی سازی و تعمیق وگسترش ریاضی بدانیم در این صورت فلسفه می­تواند فلسفه کم و ریاضیات جدیدی را تحویل دهد و دانش کمّی سازی را نیز تحت تآثیر خود قرار دهد، به طوری که همه دانش­های تجربی در حوزه ریاضی سازی و معادلات، تحت تاثیر فلسفه قرار گیرند.

عموم مردم نیز با چنین سوالاتی مواجه هستند و به دنبال کسانی هستند که پاسخی عمیق و تحلیلی فکر شده و چشماندازی قابل اعتماد و بنیادی به این پرسشها بدهند. پس قابل حرکت( همانکه پیش از این آن را موضوع نامیدیم) از حیث قوه بودنش امری بالقوه است. » به همین موضوع اشاره داشت. در اینجا لازم است به موضوع مهمی اشاره کنم؛ تفاوت اصلی فلسفه و سفسطهگری در این است که سوفیستها به دنبال این هستند که از قدرت کلام در جنگ تبلیغاتی علیه حریف استفاده کنند و او را متقاعد سازند یا به اصطلاح سر جایش بنشانند. به نظر شما چقدر این مساله به موضوع زبان ارتباط دارد؟

مثلا فرض کنید طب یک رشته تخصصی است که تنها پزشکان از برخی مباحث آن سر درمیآورند ولی بهداشت یک موضوع عمومی است که عموم مردم باید آن را بنابه نیاز خود فرا بگیرند. ولی پای ثابت ما سه نفر بودیم. آیا ما اصلا چیزی میدانیم؟ در مورد دیگر به بحث طولانی و دقیق آرتور وُلدرن توجه کنید که میگوید چیزی به عنوان «دیوار بزرگ چین حقیقی» وجود ندارد. آیا زندگی پس از مرگ وجود دارد؟

خود شما در صحبتهایتان نیچه را فیلسوف زندگی خواندید. هم تجربیات و مطالعاتم مکتوب میشوند و هم میتواند برای شما مفید باشد. از این زاویه فلسفه که عرصه حقیقت است، وظیفه دارد اموری را که بدیهی فرض میشوند به پرسش گیرد و چون به تعبیر دلوز با «بلاهت» عمومی مبارزه میکند، منزوی میشود. نمونهاش هم کتابهای فلسفی است با موضوعاتی نظیر عشق، کار، آرامش و سایر مسائل زندگی روزمره که به وفور چاپ و منتشر میشوند. در این نوشتار نیـز اهـداف ازدواج با تـلاش انسانهـایی که ازدواج نمودهانـد فـراهم میشـود و باید اینچنین باشد؛ در حالی که وقتی از علل تشریع ازدواج سخن گفته میشود، توجهی به ارادهی انسانی در تأمین آنها نمیباشد؛ به عنوان مثال چه بخواهیم و چه نخواهیم فلسفهی ازدواج، پاسخ به ندای فطرت و تأمین آرامش است.

، تو از توطئه های امپریالیزم انگلستان بحث میکردی، چه شد که ناگهان به کارل مارکس پرداختی؟ این بحث اصلاح یا انقلاب یکی از مباحث اساسی سیاسی است که زمانی هم بین مارکوزه و پوپر مطرح شده بود. فکر می کنم شریعتی به خوبی به تفاوت های بین عشق و دوست داشتن پرداخته است و نشان می دهد که این دو با هم تفاوت های بسیاری دارند. از این طریق بسیاری از فلاسفه قرن بیستم به ساختار ذاتی حافظه ملی که در سخن تاریخی هر جامعهای نهفته است، توجه کردهاند.

بسیاری از نظریاتی که فلاسفهی یونان باستان مطرح کردهاند – مواردی نظیر عناصر، اتمها و … 2. آیین خاتم با عقلانیت رابطه تنگاتنگی دارد، و اصول و معارف، و احکام فردی و اجتماعی و اخلاقی آن در بسیاری از موارد، با برهان و دلیل عقلی قابل تفسیر است و در یک کلمه کوتاه، «دین محمدی» با حکم عقل و خرد عجین شد و در مواردی که خرد، حق داوری دارد، کوچکترین تفکیکی میان آن دو نیست. از این نظر کار دوباتن قابل تحسین است. دریافت این مساله نزد فیلسوفان گوناگون متفاوت است؛ نیچه مخالف ایدهآلیسم افلاطونی، آخرتگرایی مسیحی و سوبژکتیویسم مدرن بود و اینها را ضدزندگی میدانست اما در عین حال با میانمایگی و مدیوکراسی هم مخالف است.

البته مساله مهم دیگری که در ایران با آن مواجه هستیم این است که نمیدانیم کارشناسان متخصص چه کسانی هستند و اساسا با سلسله مراتب اصالت آشنا نیستیم و نمیدانیم منابع اصیل کدامها هستند؟ چه تحولاتی در آن پدید آمده است؟ نیچه ميگويد زندگی زیباترین اثر هنری است که ما به وجود ميآوریم و تنها ابرمردها هستند که چنان این تابلو یا اثر هنری را ميآفرینند که جای هیچ دستکاری دیگري در آن وجود ندارد و به قدری این اثر هنری زیباست که افسوس نمیخورند که ای کاش این قسمتش را عوض ميکردم.

این کارشناس اخلاق و عرفان تاکید کرد: چشم و هم چشمیهایی که وجود دارد امر ازدواج را سخت کرده است. تعداد صفحات نسخهی چاپی کتاب 336 صفحه است که با مطالعهی روزانه 20 دقیقه میتوانید این کتاب را در 16 روز بخوانید. کانت معتقد بود که ارادهٔ خیر و حسن نیت تنها مفهوم ذاتاً خوب است و معنی حسن نیت، انجام وظیفه است، تنها دلیل موجه برای ادای وظیفه همان وظیفه بودن آن است و هیچ دلیل دیگری نباید داشته باشد، و اگر کسی از ترس مجازات یا به امید پاداش ادای وظیفه کند، تکلیف خود را انجام ندادهاست.

هيچ آزمايشگاه علمي نميتواند بگويد كه انسان به چه معنا داراي روح است، آيا جهان غايتي دارد يا نه، آيا انسان مختار است يا نه و اگر هست به چه معنا، و مانند آن. چه روی دیگر سکهی آرامش و قرار، اضطراب و آشوب است. با ازدواج، فرد به آرامش روحی و جسمی می رسد. به این شکل که مردم به ویژه جوانان و دانشجویان نسبت به مسائل عمیق بیتوجه شدهاند. اسناد نشان میدهد که او این سفر را برای تامین حمایت از خود انجام داد زیرا به نظر میرسید که جنگهای فرونده شانس او را برای زندگی در پاریس از بین برده بود و همچنین متکلمان کالوینیست در هلند او را مورد آزار و اذیت قرار میدادند.

البته بین ژورنالیست و سلبریتی خیلی تفاوت هست که اصلیترینش همین پدیده نوبهنو شدن مکرر و مد روز است. من البته در اینجا مرادم از روشنفکر همان تعریف ایدهآلیستی از روشنفکر است؛ در این معنا روشنفکر باید بتواند نسبتی با افکار عمومی داشته باشد. البته مساله تا حدودی به خود مردم نیز مرتبط است. 6. تولید مثل و بقاء نسل: مسأله تولید و بقای نسل انسان نیز از اهداف اساسی ازدواج است که مورد توجه دین اسلام قرار دارد. میزان صحت معرفت شناسی ما درجه ای است که ما میتوانیم واقعیت را درک کنیم و درجهای که می توانیم از آن دانش برای ارتقای زندگی و اهداف خود استفاده کنیم.

از جمله اساسیترین اهداف اسلام از ازدواج، تشکیل خانواده است. انسان موجودی اجتماعی است و به زندگی در اجتماع و همراه دیگران نیازمند است. به این معنا فلسفه نه تنها با زندگی روزمره فاصله دارد و با آن بیگانه است که حتی میتوان گفت ضد روزمرگیِ زندگی و آنتیتز آن است، یا به عبارتی، دورترین چیز به زندگی روزمره است. این مسائل میتوانند مخصوص اخلاق باشند یا میتوانند مسائلی باشند که هم در اخلاق و هم در علوم دیگر مورد بررسی است. همچنین علاوه بر تاریخ فلسفه، فیلسوفان مهم تاریخ فلسفه را به عنوان تك فیلسوف مورد بررسی قرار میدهند و شعب فرعی مباحث فلسفه مثل فلسفه دین، فلسفه اخلاق ، فلسفه علم، معرفتشناسی و زمینههای گوناگون مسائل فلسفی مانند فلسفههای تطبیقی را مطالعه میكنند.

تاریخ نقش بنیادینی در تفکر بشر دارد. به بیانی در همین لحظه میباید تصمیم بگیریم که قرار است چارچوب بحثهای خود را در خصوص کدام فلسفه برپا کنیم. چگونه باید زندگی خود را هدایت کنیم؟ ما نمیتوانستیم به خودمان غذا بدهیم یا برای حفظ زندگی خود اقدام کنیم. یکی از جذابیت های فلسفه این است که تقریبا هر کسی میتواند در آن وارد شود؛ همهی ما در طول عمر زمانی را برای تفکر دربارهی سوالاتی از این قبیل اختصاص میدهیم یا دربارهی آن ها با دوستان خود بحث میکنیم. درجهی صحیح بودن جهانبینی متافیزیکی ما، درجهای است که ما قادر به درک جهان هستیم و مطابق آن عمل میکنیم.

ما حتی در دوران مدرن فیلسوفی مانند فوکو را داریم که ظاهرا از مسیر رسانه و روزنامهنگاری و گزارشگری از رخدادهای تاریخی در جریان مثلا انقلاب ایران تلاش داشت، نظریات فلسفیاش درباره کنش اجتماعی را بیازماید و به این ترتیب فلسفه بالفعل و «اکنون» را زندگی کند. ” و “معنای زندگی چیست؟ و پایان آن چیست؟ کييرکگورد میگفت: دو نوع فیلسوف داریم: یکی فیلسوف مجرداندیش یا انتزاعی که کاخی میسازد و خود همچون سرایداری در پای این کاخ مینشیند و ربطی به آن بنا ندارد و دیگر فیلسوف انضمامی یا عینی که فلسفه را زندگی میکند و نسبت به مسائل مشخص روز پیرامون خویش دلمشغولی دارد.

دیدگاهتان را بنویسید