فلسفه اسلامی چیست؟

ایازی، 1397؛ مفتح، 1387) این موضوع دو مسئله را لازم و ملزوم یکدیگر میداند که نبود مجازات ترک حجاب در صدر اسلام و اجتماعی بودن یک چیز است؛ یعنی هرگاه امری فردی شد تارک آن مجازات نمیشود. به طور خلاصه آیاتی که امر به انجام کاری نکرده یا از کاری نهی نکرده اند وفقط انجام دادن آن ویا ترک آن را بهتر می دانند را می توان به حرام بودن آن عمل نسبت داد». او بدین منظور به خوانش فارابی به عنوان موسس فلسفه اسلامی در مهمترین كتابش یعنی الجمع بین رای الحكیمین میپردازد و نشان میدهد كه بر خلاف نگرش رایج، فارابی در این كتاب، قصد آشتی دادن میان افلاطون و ارسطو را ندارد بلكه میكوشد نشان بدهد كه این هر دو از یك منبع سیراب شدهاند و تنها مرجع حقیقی یك فلسفه راستین، خداست، یعنی دیدگاهی كاملا منطبق با معرفتشناسی قرآنی چنانكه فلاطوری نشان داده است.

مثلاً روزه دار می تواند با کاهش وزن بدن خود، موجبات کاهش فشار بر مفاصل استخوانی پا، کمر و سایر اندام های خویش را فراهم نماید. نماز: در نماز واجب است زن بالغ آزاد تمام بدن خود را بپوشاند خواه فردی آنجا باشد یا نباشد؛ لیکن پوشاندن صورت، دست از سر انگشتان تا مچ و از سر انگشتان پا تا مچ لازم نیست. «زمان قرآنی یك زمان سامان بخش نیست. از نظر او ابنسینا با تفطن به این موضوع، دریافت كه فلسفه رایج اسلامی غیرموزون و غیررضایتبخش است و به همین دلیل قصد داشت حكمت مشرقیه را بنا بگذارد، اثری كه متاسفانه تنها یك بخش كوتاه هشت و سه صفحهای با عنوان «منطق المشرقیین» از آن باقی مانده است.

افرادي كه قصد دارند، در ماه مبارك رمضان افطاري بدهند، از سفرههاي رنگين و انواع غذاها پرهيز كنند و با در نظر گرفتن اقتصاد مقاومتي از غذاهاي ساده براي اين افطاري استفاده كنند. از نظر بسیاری از فیلسوفان قاره ای، فلسفه هم عنان با تاریخ فلسفه۴ است و فلسفهی تحلیلی متهم به عدم عنایت به صبغهی تاریخی مباحث فلسفی میشود. مبادی هر علم به دو بخش مبادی تصوریه و مبادی تصدیقیه تقسیم میشود. این وقایع در راه تحقق غایت تاریخ یعنی آزادی انسان قرار گرفتهاند؛ مثلا فتح بخش وسیعی از اروپا توسط ناپلئون در نظر او واقعهای تاریخی ـ جهانی است که با فراهم ساختن لوازم دولت دیوانی معقول پیشرفت تاریخ را ممکن میسازد.

امینی همچنین به سراغ فصلی از کتاب با عنوان نیاز به خواب رفت که آن را فصلی مصداقی می داند؛ فصل ده درباره خوابیدن است و اینکه آیا خواب یک نیاز فیزیولوژیک است یا چیز دیگری پشت آن هم هست؟ توصیف كرد.» از دید او «فیلسوفان مسلمان حتی در انتخاب مكتب نوافلاطونی كه برای پژوهش در فلسفه اسلامی تقریبا اصلی پذیرفته شده است قطعا معیاری اساسیتر در اختیار داشتند، معیاری جهتدهنده كه پذیرش یا رد این یا آن آموزه فلسفی، این یا آن فیلسوف و حتی این یا آن تز قرآنی همچنین این یا عنصر از این یا آن فرهنگ را برایشان مهیا میساخت.» فلاطوری برای اثبات این دیدگاه به بازخوانی تفسیر ابنسینا از نظریه صدور یا فیض میپردازد یعنی همان كسی كه گفته میشود توسط او مكتب نوافلاطونی اسلامی بانفوذترین شكل نظام فلسفی را به خود دیده است.

و بالاخره رابطه دوستانه نزدیک علامه جعفری و پروفسور محمود حسابی و تعاملات فکری ۲۵ ساله این دو دانشمند برجسته علم و معرفت ایران از جمله در جلسات هفتگی دایر در منزل پروفسور حسابی و همچنین حضور مؤثر وی در جلسات هم اندیشی فیلسوفان و دانشمندان جهان در موضوعات مختلف نشان از جامعیت طلبی و عمق دانشپژوهی استاد علامه محمد تقی جعفری دارد. این قرارداد با رضایت و خواسته زن و شوهر و بر مبنای آزادی کامل دو طرف منعقد می گردد و در پرتو آن، روابطی بس نزدیک بین آن دو پدید می آید.

فلاسفه اغلب میکوشیدند برداشتهای قرآنی خود را با آرایی که از فلسفه یونان دریافت کرده بودند جمع کنند، گرچه گاه متون دینی را به سود آرای فلسفی تفسیر میکردند یا در موارد اندکی عقل را بر وی برتر مینشاندند و بنابراین بهراحتی از سوی سنتگرایان کافر و «زندیق» لقب میگرفتند. البته در این میان به دو نكته باید توجه كرد: اولا اینكه فلاطوری خود تاكید میكند كه قرآن یك كتاب فلسفی نیست و ادعای ارایه شیوه اندیشه مشخص و معینی را- چه به طور مستقیم و چه به طور غیرمستقیم- ندارد ثانیا روشن است كه تفسیر فلاطوری از قرآن تنها یك شكل از تفسیر این كتاب است و قطعا نگاههای دیگر به نتایج مهمی از این متن مقدس خواهند انجامید.

هرچند امروزه الگوهای ازدواج در غرب به سمت و سویی پیش میره که فرزند آوری برای بسیاری از زوجین مطرح نیست. البته برخی معتقدند با پایان «عصر طلایی» تمدن و فرهنگ اسلامی و سیطره نگاههای افراطی به ویژه با ضربههای سهمگین منتقدانی چون امام محمد غزالی (505 -450ه.ق.) سنت فلسفی در جهان اسلام به حاشیه رانده شد و دستكم تا زمان اوجگیری مكتب اصفهان در عصر صفویه به غرب جهان اسلام مهاجرت كرد. از مهمترین اتفاقات زندگی هانری کُربَن، گسست وی از تفکر هایدگر یکی از تأثیرگذارترین فلاسفه تاریخ غرب است.

گراف که سعید شفیعی آن را به فارسی ترجمه کرده است، یکی از چند کتاب فلسفی فشردهای است که در دانشگاه ادینبرگ تألیف شده و الیور لیمن، استاد فلسفه دین دانشگاه کنتاکی، سرویراستاری این مجموعه را بر عهده داشته است. شما اگر به وبسایت یکی از دپارتمانهای فلسفه مراجعه کنید و تخصص فیلسوفان یا فلسفهپژوهان آنها را ببینید مشاهده خواهید کرد که این افراد در چندین حوزه متخصصاند. در سراسر کتاب، نظرات متفکرات مشّائی، اسماعیلیان، اهل تصوف، اشراقیان، متکلمان و اندیشمندان متأخر و معاصر بیان شده و نیز مدخلی پیرامون تأثیرات فلسفه یونان و فیلسوفان یهودیای که در جهان اسلام میزیستهاند در کتاب گنجانده شده است.

موضوعات، مسائل و آرای گوناگونی که در سرتاسر کتاب پراکندهاند، بیان میکنند که چرا مسائل مهم فلسفه اسلامی در محور مباحث عقلی بودهاند و هنوز چنین مینمایند. خوانندگان آشنا با فلسفه عموماً بسیاری از مسائل مورد بحث در اینجا را آشنا خواند یافت و خوانندگان آگاه به اسلام نیز خواهند دید که دین چگونه بهطور کاملاً طبیعی میتوان مسائل فلسفی را مطرح سازد و به حل و فصل آنها بپردازد.

این تصور، تصوری مكان گونه است، یعنی از دید اندیشه قرآنی زمان ظرفی است كه وابستگی به مظروف ندارد. او تاثیر این نگرش متافیزیكی را در نگاه معرفت شناختی قرآنی نیز نشان میدهد. بدین منظور او شیوه نگرش به جهان واقع را از منظر قرآن مورد بررسی قرار میدهد و معنای مفاهیم بنیادین فلسفه یونانی را در قرآن میجوید. وی گفت: آلبرکامو فیلسوف اگزیستانسیالیست و اخلاق گرای فرانسوی معتقد است مهمترین مشکل فلسفه، معنای زندگی است و اگر فلسفه مسئله معنای زندگی را حل کند، بزرگترین خدمت به بشریت راکرده است. 6. فلسفه به معنای اخص عبارت است از علمی که از احوال کلی وجود، و بهعبارتدیگر از احوال موجود بما هو موجود، بحث میکند.

به اعتقاد مترجم کتاب، نویسنده بهدرستی نشان میدهد که اختلاف متفکران مسلمان عمدتاً بر سر فهمی بود که از قرآن و حدیث بهدست میآورند. بیدلیل نیست كه در این نگاه، اثولوجیای ارسطاطالیس چنین اهمیت پیدا میكند، «تالیف منحولی كه نویسنده آن ناشناخته است» و ابن ناعمه مترجم آن مدعی است كه كتاب ترجمهای است از تفسیر فرفوریوس بر متنی منسوب به ارسطو. از همان آغاز تحت تاثیر عقیده و ایمان قرآنی، موضوع اصلی فلسفه و علم به درستی تشخیص داده نشد.» اما برای فهم علت این تفاوت بنیادین بد نیست اشارهای به تاریخچه مواجهه مسلمانان با فلسفه یونانی صورت بگیرد و در پرتو آن گوهر اصلی استدلال فلاطوری عرضه شود.

او مینویسد:«فیلسوفان مسلمان میان قرآن و فلسفه هیچ اختلافی نمیدیدند» و برای عقل و وحی به منبع و منشأ واحدی قائل بودند. در نگرش یونانی امر محصل همواره دستخوش دگرگونی است و «از عدم مطلق هیچ موجودی صادر نمیشود». در این میان آثاری هم از فیلسوفان بزرگ یونانی توسط مترجمان نامداری چون یحیی(یوحنا) بن البطریق ترجمه شد. در دوره او و پس از او مترجمان نامداری چون حنین بن اسحاق (260-194 ه.ق.) و پسرش اسحاق و خواهرزادهاش حبیش و شاگردش عیسی بن یحیی آثار زیادی را عمدتا از ارسطو و پیروان نوافلاطونیاش به عربی ترجمه كردند. بسیاری از مباحث کلامی، ریشه در مفاهیم عمیق فلسفی دارند یا در واقع، تداومیافته مفاهیم فلسفیاند.

در برابر این روایت از تاریخ فلسفه در جهان اسلام و دستهبندیهای آن، روایت غالب مستشرقان قرار میگیرد كه كلیت فلسفه اسلامی یا فلسفه در جهان اسلام را «نوافلاطونی» ارزیابی میكنند و معتقدند كه ساختار كلی و اساسی این سنت فلسفی بر مبنای همان اندیشههای فلوطین و شارحان او بنا شده است. این نگرش یونانی بر مبنای دركی نظامبخش از زمان استوار است، بدون یك چنین افق زمانی پرسشگری از مبدا یا آرخه قابل طرح نیست.

یا بدیهی هستند و برای همه قابل پذیرشاند، مثل «کل از جزء بزرگتر است». نوع دوم، قضایایی هستند که بدیهی نیستند اما درستی آنها بدون استدلال مسلم گرفته میشود و مبنای استنتاج قضایای دیگر قرار میگیرد؛ مانند این قضیه در ریاضی که «خط مستقیم کوتاهترین فاصله بین دو نقطه است». هر علمی از سه بخش موضوع، مسائل و مبادی تشکیل میشود. كتاب حاضر به اين دو بخش كه بنياديترين و تعيين كنندهترين بخش مسائل فلسفه هستند، ميپردازند. فلاطوری در بخش پایانی كتاب نشان میدهد كه چگونه این تصور خاص و منحصر به فرد مسلمانان از واقعیت و متناظر با آن معرفت در خوانش ایشان از فلسفه یونانی تاثیر گذاشت.

از دید فلاطوری مسلمانان در خوانش فلسفه یونانی دچار كژفهمی نشدند بلكه آن را بر مبنای اندیشه قرآنی خواندند و نتیجهای به دست آوردند كه از بنیاد با فلسفه یونانی متفاوت است: «همه جا قرآن مبنای بنیادین فكری از ارجحیت برخوردار بود». در این كتاب (و كتاب الخیرالمحض) نظریه صدور یا فیض فلوطینی كه از دید ماجد فخری «بنیاد تقریبا تمامی اندیشه فلسفی اسلامی است» به تفصیل مورد بحث واقع شده است.

دیدگاهتان را بنویسید