اخلاق اسلامی؛ مبانی و غایات

این مقوله تا آنجا دیده می شود که مردم در زندگی روزمره خود، برخورد با ناهنجاری و کجروی در حوزههای مختلف دینی، فرهنگی، سیاسی و آموزشی را تجربه میکنند ولی کمتر مشاهده شده کسی نسبت به آنها واکنشی متناسب با اخلاق و آموزه های جامعه نشان دهد تا جایی که میتوان گفت بیتفاوتی اجتماعی به یک پرستیژ تبدیل شده است. انسان ها در زندگی روزمره دائما در معرض انتخاب های گوناگون قرار میگیرند و باید در خصوص کنش ها و واکنش ها تصمیم گیری کنند و روابط خود را با دیگران سامان دهند . امر ونهی در رابطه با مردم وحکومت :نظیر نصیحت ونقد خیرخواهانه حکومت دینی وتشویق کارگزاران به تشویق عدالت اجتماعی و جلوگیری از برخورد هاو رفتارهای نامساعد .بنابراین، حوزه امر به معروف در کلیه ابعاد زندگی انسان، اعم از رابطه انسان باخدا ، رابطه مردم با یکدیگر ورابطه مردم با حکومت جریان دارد.

تغییر سبک زندگی برخی از مردم، در سایة تبلیغات فرهنگ غربی نیز به دامنة این عارضة اجتماعی – اخلاقی افزوده است. وقتی آب بدن کاهش پیدا میکند و بدن نیاز به آب پیدا میکند و کمبود آب ممکن است به بدن ضرر برساند، سلولهای بدن نسبت به این نیاز واکنش نشان می دهند و شبکه اعصاب با هشدار هایی بصورت عطش، به بدن دستور نوشیدن آب را می دهد. معروف، مثل آب است که برای ادامه حیات جامعه ضروری است .جامعه ای که در آن امر به معروف نمی شود مانند بدن فاقد شبکه عصبی است و لذا از تشنگی خواهد مُرد.

طبیعتاً خُلق هم یعنی صورت باطنی انسان و اون بعدی که دیده نمی شه. خداوند می فرماید: «ما بِصاحِبِکُمْ مِنْ جِنَّهٍ»(سبا، ۴۶) می دید نمی شود سر به سر آن ها گذاشت. امر ونهی در روابط اجتماعی مردم :مانند تشویق افراد به رعایت اخلاق اسلامی واجتناب از اموری که سبب روابط ناسالم اجتماعی می شود . در اینجا منظور از اخلاق همان اعتقادات فردی و استانداردهای اجتماعی برای تعریف درست و غلط میباشد. اخلاق سازمانی یک سری اصول تعریف شده هستند که در ادامه این بخش، هر یک از آنها را شرح خواهیم داد.

این شاخصه، در قالب خصوصیاتی مانند مدنیت، ادب، کرامت، استقلال، پذیرش و تحمل تعریف میشود. این در حالی است که انسان با ترک آن به جنگ خداوند می رود. اين سوره، با چندين قسم به مهمترين مظاهر آفرينش آغاز ميشود. هنگامی که شهروندان یک جامعه به حقوق فردی و اجتماعی خود آشنایی داشته باشند و نتایج و عواقب آن را بدانند بهتر می توانند حقوق خود را استیفا نموده و حقوق دیگران را نیز رعایت نمایند.

فقر و تهیدستی در هر جامعه ای زاینده بسیاری از معضلات اجتماعی بوده و جامعه را به بیراهه می کشد. مددکاری اجتماعی اساساً با انگیزه کمک به مردم توسعه پیدا کرد و در این راه هم بر نیازهایشان و هم بر محیط پیرامونشان تأکید ویژه ای دارد و تنها حرفه یاورانه ایست که هم به جنبه های دورنی وضعیت انسانها (ارزش ها، باورها، عواطف و توانایی مردم در حل مسائلشان) و هم جنبه های بیرونی آن (محله، مدرسه، محیط کار، نظام رفاه اجتماعی و نظام سیاسی ای که بر زندگی فرد اثر دارند) توجه می کند و در کمک به مددجـویان، همـواره هر دو جنبه را با هم می بیند.

این سؤال برای «انسان شناسی اخلاقی» اهمیتی ویژه دارد؛ اخلاق دغدغه تحول مثبت بشر را دارد. شهروندی صحیح این گونه است که هرشخص یا سازمانی سهم خود را در کارکرد جامعه انجام داده و به نسلهای آینده نیز توجه داشته باشد. بی تفاوتی اجتماعی را مترادف با عزلت گزینی، بی علاقگی و عدم مشارکت افراد در اشکال متعارف اجتماعی معنا کرده و در تحلیل خود آن را مقابل علاقه اجتماعی درگیری در فعالیت های اجتماعی، دینی، و سیاسی قرار داده اند. لذا به وضوح میبینیم که غربیان عملاً چنان مرزها را برداشتهاند که در بسیاری مواقع خانواده مفهوم خود را از دست داده و بیمعنا شده است.

به خود فرد مربوط است و طرف مقابلی ندارند؛ اما در واجباتی مانند امر به معروف و نهی از منکر و جهاد که طرف مقابل وجود دارد کار قدری سخت تر است؛ لذا بسیاری از مسلمانان برای انجام ندادن این واجبات به دنبال بهانه هستند و سعی میکنند عذری برای خود بتراشند. چنین جامعهای تنها در اندیشه خوردن و آشامیدن و پرداختن به فریبهای زندگی است، و هیچ گونه عاطفه و انصاف و احساس کرامت انسانی، در این جامعه وجود ندارد؛ همچون درندگان و چپاولگران، از هرگونه جنایت و تجاوز، رویگردان نیستند و با دست خویش، زندگی را به جهنمی سوزان مبدل میسازند و خود در آن آتش میسوزند و میگدازند.

پس سعی کنید که واقعا خوب باشید و رفتارهای خالصانه خود را تقدیم دوستان و آشنایان خود کنید تا رفاقت و زندگی پایداری داشته باشید. امر به معروف و نهی از منکر رمز پایداری و برپایی دستورات الهی و شور و نشاط جامعه است. در این نگاه، اخلاق، رنگ و صبغهی قدسی و الهی مییابد و درصد اندکی شایستگی ورود به ساحت پرابهت آن را مییابند. با ورود فضای مجازی به زندگی اجتماعی ، بنظر می رسد که بی تفاوتی اجتماعی شدت بیشتری یافته و هر نوع مسوولیت پذیری در مقابل جامعه به شکل مجازی نمایانگر شده است.

اخلاق از علوم اجتماعی و انسانی است و از چگونه بودن و چگونه زیستن انسان سخن میگوید و بر تعدیل غرائز و تصحیح رفتار آدمی، پا میفشرد .اخلاق اداری به چگونه کار کردن دراداره می پردازد. «در رفتار با حیوانات زبان بسته از خدا بترسید، در بارکشی و سواری، و تأمین خوراک، منصفانه و به طور شایسته با آن ها برخورد کنید». با امر به معروف و نهی از منکر بی تفاوتی از میان مردم برداشته می شود و همه افراد در برابر یکدیگر مسئول شناخته می شوند فلذا زمینه تحقق همه اجکام الهی و ارزش های دینی در جامعه فراهم می شود.

وجود پیامبران الهی از دیر باز برای هدایت انسانها به خیر ونیکی و مبارزه باآسیبهای اجتماعی، انحرافات، اختلافات مبعوث شدند. کارکرد نیروی عقلانی ـ قوه عاقله ـ ادراک حقایق امور و تشخیص خیر و شر است. ارزشهای سازمانی به مدیران و کارکنان مجموعه کمک میکنند تا بتوانند درست و غلط را تشخیص دهند و موارد مهمتر را مشخص کنند. از جمله مكاتی كه در باب معیار تشخیص فضیلت اخلاقی اظهارنظر كردهاند، از مكاتبی همچون عاطفهگرایان، لذتگرایان، وجدان گرایان، طرفداران اصالت جامعه، وظیفه گرایان و در دنیای اسلام از مكتب اشاعره و امامیه میتوان نام برد. این فریضة الهی به عنوان مهم ترین و ارزنده ترین پدیدة اجتماعی آثار و برکات اجتماعی و فردی بسیاری همچون تحقق عدالت اجتماعی، نوسازی جامعه، تثبیت حکومت اسلامی، تحکیم امنیت اجتماعی، نزول خیر و برکت، شکست جبهة نفاق، گسترش راه های کسب حلال، تحقق مصلحت عمومی جامعه، طرد نااهلان و تحقق اخلاقی الهی در جامعه دارد و همچنین ترک این فریضة بزرگ الهی آثار منفی چون سلطة بدان، سقوط و انحطاط اجتماعی، نفی هویت و حیات انسانی را دربردارد.

اما آنچه که امروزه در کشور ما بوضوح دیده می شود رشد « بی تفاوتی اجتماعی» است که یکی از مهم ترین مسائلی است که گریبانگیر جامعه شده است. از دیگر بسترهای مهم اخلاق اجتماعی، چگونگی روابط سیاسی طبقه حاکمان با مردم است. در حالي كه اسلام به همه ابعاد وجودي انسان توجه دارد و تمامي روابط انسان را تحت پوشش هدايت اخلاقي خود مي گيرد. فردی که در اجتماع به مسئولیتپذیری شناخته میشود، خود را ملزم به پاسخگو بودن، بررسی تعالی و اعمال خویشتنداری ملزم میکند. امر به معروف ونهی ازمنکر به عنوان دو اصل اصلاح جویی ومبارزه دایم با فساد ، شالوده اصلی و اساسی تربیت اسلامی است که افراد را به مشارکت اجتماعی، نظارت و کنترل اجتماعی ملزم میکند؛ درقرآن آیات زیادی وجود دارند که دلالت بر امربه معروف ونهی از منکر میکنند .

در حقیقت، اخلاق حرفه ای، فرایند تفکر عقلانی است که هدف آن تعیین ارزش های سازمان است و دارای بار و ارزش های والایی است که رعایت آنها در رعایت هنجارهای اجتماعی بسیار نقش آفرین است. البته مسئولیت اجتماعی، به علت همین مسئله اخلاق و ارزش ها، در جوامع و فرهنگ های گوناگون در برخی ابعاد، تعاریف و تفاسیر متفاوت و متمایزی دارد. اخلاق جنسی در اصل و اساس در همه ی جوامع پذیرفته شده است، اما بر اساس فرهنگ های متفاوت حدود و اندازه ی آن متغییر است. این اصول به مددکاران اجتماعی کمک می کند تا در چهارچوب اخلاق حرفه ای در حوزه های درمان، آموزش، سنجش و …

واقعیت و عرف اجتماعی رایج در محیط کار جزو اصول اخلاق سازمانی است. سؤال اصلی برای او این می شود که آیا فرد مسلمان می تواند به عنوان یک مسلمان از ساخت سیاسی و اجتماعی ای دفاع کند که در آن فرد محترم است، و می تواند آزادانه بر مبنای تلقی خود از نیکی و سعادت زندگی خویش را سامان دهد، و نقش دولت تأمین و تضمین حقوق و آزادیهای اساسی شهروندان باشد یا خیر؟

مفهوم سخن این است که تا پیامبری مبعوث نشود، مردم دارای حجت و حق مطالبهاند. ثانیاً: لازمهی این نظریه این است که همهی افعال دارای ارزشی ثابت و لایتغیر باشند و لذا اصول و قوانین اخلاقی همیشه ثابت بوده و هیچگاه استثناء برنمی تابتند. 4-إنّ من خیاركم احسنكم اخلاقاً؛ بهترین شما كسی است كه دارای بهترین اخلاق باشد. این ها اموری هستند که خدا به گونة مؤکد شما را بدانها توصیه می کند تا آن ها را بفهمید و خردمندانه عمل کنید». این بحث مقدمهای است برای مباحث دیگر.

طرفداران این مکتب معتقدند که دین امری فردی است و نباید در عرصههایی مانند سیاست، اقتصاد، اخلاق، فرهنگِ جامعه و حتی مباحث علمی دخالت داشته باشد. این مفهوم، مدت زمانی است که در کشورهای مختلف و در گروههای شغلی و حرف مختلف مورد توجه قرار گرفته و تلاش هایی در جهت تدوین و استانداردهای اخلاقی صورت گرفته است و به چگونگی رفتار، ادب و عمل شخـص هنگام انـجام کار حرفه ای می پردازد. بنابراین مجموعه قوانین اخلاقی که از ماهیت حرفه یا شغل به دست آمده، اخلاق حرفه ای نام دارد که هدف از آن، مسئولیت اخلاقی است که فرد در شغل خود دارد.

دیدگاهتان را بنویسید